ضرورت ایجاد مکتب آینده‌پژوهی ایرانی؛ تبیین الگوی معرفتی و مدل اولیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه آینده پژوهی، دانشکده مدیریت راهبردی، دانشگاه عالی دفاع ملی، تهران، ایران.

2 استاد گروه آموزشی حکمرانی فرهنگی و اجتماعی، دانشکده حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

مفهوم «مکتب آینده‌پژوهی» به‌عنوان چارچوبی معرفتی- روش‌شناختی، زیربنای بسیاری از جریان‌های تأثیرگذار آینده‌پژوهی در کشورهای پیشرو بوده است. با وجود شکل‌گیری مکاتب مختلف در جهان (آمریکایی، فرانسوی، اسکاندیناوی، استرالیایی و...)، جمهوری اسلامی ایران هنوز فاقد مکتبی بومی و منسجم است که بتواند آینده را بر اساس مبانی معرفتی، فرهنگی و تمدنی خود تبیین و هدایت کند. هدف پژوهش کنونی، تبیین ضرورت شکل‌گیری مکتب آینده‌پژوهی ایرانی و ارائه الگوی اولیه آن برمبنای تحلیل نظری و داده‌های میدانی است. این پژوهش با رویکرد کیفی- ترکیبی و با کمک الگوی تفسیری انجام شده است. در گام نخست، با مرور نظام‌مند پیشینه، مفاهیم بنیادین مکاتب مختلف استخراج شد. در گام دوم، با انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته با ۱۲ نفر از خبرگان حوزه‌های آینده‌پژوهی، فلسفه علم، علوم انسانی اسلامی و حکمرانی، داده‌ها در سه مرحله شناسه‌گذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شد. در گام سوم، تحلیل مضمون براساس الگوی براون و کلارک به استخراج ۴ مضمون فراگیر و ۱۲ مضمون محوری انجامید و در گام پایانی، با بهره‌گیری از الگوسازی ساختاری- تفسیری، الگوی سه‌سطحی مکتب آینده‌پژوهی ایرانی شامل: بنیاد معرفتی- فلسفی، بنیاد فرهنگی- تمدنی و بنیاد نهادی- کاربردی ارائه شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که مکتب آینده‌پژوهی ایرانی، بر تلفیق جهان‌بینی توحیدی، انسان‌شناسی اخلاقی، فلسفه تاریخ اسلامی، هویت ایرانی- اسلامی و حکمرانی آینده‌نگر استوار است و می‌تواند چارچوبی مفهومی برای تولید دانش و تصمیم‌سازی راهبردی در جمهوری اسلامی ایران فراهم آورد. این پژوهش با ارائه نخستین الگوی منسجم مکتب آینده‌پژوهی ایرانی، شکاف نظری موجود در ادبیات آینده‌پژوهی بومی را پوشش می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The Necessity of Establishing an Iranian School of Futures Studies: Elucidating the Epistemological Framework and the Initial Conceptual Model

نویسندگان [English]

  • Mohammad Hadi Ghasemi 1
  • Mohammad Rahim Eivazi 2
1 Futures Studies Department, School of Strategic Management, National Defense University, Tehran, Iran.
2 Full Professor, School of Governance, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

The concept of an “Iranian School of Futures Studies” as an epistemological–methodological framework has served as the foundation for many influential futures studies traditions in leading countries. Despite the emergence of various schools worldwide (American, French, Scandinavian, Australian, etc.), the Islamic Republic of Iran still lacks a coherent and indigenous futures studies school capable of interpreting and shaping the future based on its own epistemic, cultural, and civilizational foundations. The aim of the present study is to articulate the necessity of establishing an Iranian School of Futures Studies and to propose its initial model through theoretical analysis and empirical data.This research adopts a qualitative–integrative approach and employs an interpretive framework. In the first stage, a systematic literature review was conducted, and the core concepts of different futures schools were extracted. In the second stage, semi-structured interviews were carried out with 12 experts in futures studies, philosophy of science, Islamic humanities, and governance. The collected data were analyzed through three rounds of open, axial, and selective coding. In the third stage, thematic analysis based on the Braun and Clarke model led to the identification of four overarching themes and twelve axial themes. In the final stage, using Interpretive Structural Modeling (ISM), a three-level model of the Iranian School of Futures Studies was developed, consisting of: (1) epistemological–philosophical foundation, (2) cultural–civilizational foundation, and
(3) institutional–applied foundation. The findings indicate that the Iranian School of Futures Studies is grounded in the integration of a monotheistic worldview, ethical anthropology, Islamic philosophy of history, Iranian-Islamic identity, and futures-oriented governance. This school can provide a conceptual framework for knowledge production and strategic decision-making in the Islamic Republic of Iran. By presenting the first coherent model of the Iranian School of Futures Studies, this study bridges the existing theoretical gap within the literature on indigenous futures studies

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iranian School of Futures Studies
  • Indigenous Futures Studies
  • Philosophy of the Future
  • Iranian–Islamic Civilization
  • Futures-Oriented Governance

مراجع

- بنائی، علی، قاسمی، محمدهادی، و پناهی، فائزه(1403). پیش‌نیازها و پیشران‌های تحقق تمدن نوین اسلامی در اندیشه مقام معظم رهبری. فصلنامه آینده‌پژوهی انقلاب اسلامی، 5 (2)، 70-39.
- پدرام، عبدالرحیم، و عیوضی، محمدرحیم(1395). درآمدی بر آینده‌پژوهی اسلامی. تهران: مؤسسه تحقیقات صنایع دفاعی.
- جعفری، محمدتقی(۱۳۷۹). فلسفه و آینده انسان. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- حافظ شیرازی(۱۳۸۰). دیوان حافظ. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- رازی، زکریا(۱۹۶۵). کتاب فیلسوفان. لیدن: انتشارات بریل.
- زرین‌کوب، عبدالحسین(۱۳۸۲). سرّ نی: پژوهشی در اندیشه عرفانی ایران. تهران: انتشارات امیرکبیر.
- سعدی شیرازی(۱۳۸۴). گلستان و بوستان. تهران: خوارزمی.
- صدرالدین شیرازی، ملاصدرا(۱۳۸۲). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة العقلیة. قم: دارالفکر الإسلامی.
- طباطبایی، محمدحسین(۱۳۷۵). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
- عطار نیشابوری(۱۳۸۵). منطق‌الطیر. تهران: نشر نی.
- فردوسی، ابوالقاسم(۱۳۸۶). شاهنامه. تهران: مرکز دائره‌المعارف اسلامی.
- قاسمی، محمدهادی، و شراهی، اسماعیل(1404). سناریوهای آیندة سرمایة اجتماعی ایرانیان در فضای مجازی. فصلنامه مدیریت سرمایه اجتماعی، 12 (2)، 129-145.
- قاسمی، محمدهادی، عیوضی، محمدرحیم، پورعزت، علی‌اصغر، و پورصادق، ناصر(1404). تحلیل ساختاری چالش‌ها و فرصت‌های حکمرانی و خط‌مشی پردازی کشور در افق 1420. فصلنامه علمی حکمرانی متعالی، 6 (3)، 37-1.
- مصباح یزدی، محمدتقی(۱۳۸۷). فلسفه اخلاق. قم: مؤسسه امام خمینی (رحمه الله علیه).
- مطهری، مرتضی(۱۳۸۴). انسان و سرنوشت. تهران: صدرا.
- نصر، سیدحسین(۱۳۸۲). دانش و تمدن در اسلام. ترجمه احمد آرام. تهران: سروش.
- Alatas, S. F. (2006). Alternative discourses in Asian social science: Responses to eurocentrism. Sage Publications
- Attar Neyshaburi, Farid al-Din. (2006). Manteq al-Tayr. Ney Publishing. [In Persian]
- Banaei, Ali; Ghasemi, Mohammad Hadi; & Panahi, Faezeh. (2024). Prerequisites and drivers for the realization of the new Islamic civilization in the thought of the Supreme Leader. Quarterly Journal of Futures Studies of the Islamic Revolution, 5(2), 39-70. [In Persian]
- Bell, W. (2003). Foundations of Futures Studies. Transaction Publishers.
- Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
- Charmaz, K. (2014). Constructing Grounded Theory (2nd ed.). Sage.
- Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2018). Designing and Conducting Mixed Methods Research (3rd ed.). Sage.
- Dator, J. (2002). Advancing Futures: Futures Studies in Higher Education. Westport, CT: Praeger Publishers.
- Dator, J. (2009). Alternative futures at the Manoa School. Journal of Futures Studies, 14(2), 1–18.
- Denzin, N. K. (2012). Triangulation 2.0. Journal of Mixed Methods Research, 6(2), 80–88.
- Ferdowsi, Abolghasem. (2007). Shahnameh. Center for Islamic Encyclopedia. [In Persian]
- Ghasemi, Mohammad Hadi; & Sharahi, Esmaeel. (2025). Future scenarios of Iranians' social capital in cyberspace. Quarterly Journal of Social Capital Management, 12(2), 129-145. [In Persian].
- Ghasemi, Mohammad Hadi; Eivazi, Mohammad Rahim; Pourezzat, Ali Asghar; & Poursadegh, Naser. (2025). Structural analysis of challenges and opportunities in national governance and policy-making towards 1420 horizon. Quarterly Journal of Exalted Governance, 6(3), 1-37. [In Persian].
- Godet, M. (2001). Creating Futures: Scenario Planning as a Strategic Management Tool. Brookings Institution.
- Godet, M. (2006). The Prospective Approach. Futuribles International.
- Hafez-e Shirazi, Shams al-Din Mohammad. (2001). Divan-e Hafez. Elmi Farhangi Publications. [In Persian].
- Inayatullah, S. (2008). Six pillars: Futures thinking for transforming the future. Foresight, 10(1), 4–21.
- Jafari, Mohammad Taghi. (2000). Philosophy and human future. Islamic Culture Publishing Office. [In Persian].
- Kuhn, T. S. (1970). The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press.
- Krznaric, R. (2020). The Good Ancestor: How to Think Long-Term in a Short-Term World. New York: Penguin.
- Kuusi, O., Cuhls, K., & Steinmüller, K. (2016). The Futures Map and Foresight Diamond. Springer.
- Mannermaa, M. (1991). In search of an evolutionary paradigm for futures research. Futures, 23(4), 349–372.
- Marshall, B., Cardon, P., Poddar, A., & Fontenot, R. (2013). Does sample size matter in qualitative research? A review of qualitative interviews in IS research. Journal of Computer Information Systems, 54(1), 11–22
- Masini, E. B. (1993). Why Futures Studies? London: Grey Seal Books.
- Mesbah Yazdi, Mohammad Taghi. (2008). Moral philosophy. Imam Khomeini Educational and Research Institute. [In Persian]
- Miller, R. (2018). Transforming the Future: Anticipation in the 21st Century. Routledge/UNESCO.
- Motahhari, Morteza. (2005). Human and destiny. Sadra Publications. [In Persian]
- Nasr, S. H. (1993). The Need for a Sacred Science. State University of New York Press.
- Nasr, S. H. (2007). Islamic Philosophy from Its Origin to the Present: Philosophy in the Land of Prophecy. SUNY Press.
- Nasr, Seyyed Hossein. (2003). Science and civilization in Islam. (Ahmad Aram, Trans.). Soroush Press. [In Persian]
- OECD. (2021). Government Foresight: Anticipatory Governance Toolkit. Paris: OECD.
- Patton, M. Q. (2015). Qualitative Research & Evaluation Methods (4th ed.). Sage.
- Pedram, Abdolrahim; & Eyvazi, Mohammad Rahim. (2016). An introduction to Islamic futures studies. Defense Industries Research Institute. [In Persian]
- Ramos, J. (2017). Linking Foresight and Action: Toward a New Praxis of Futures Studies (Doctoral dissertation, Queensland University of Technology). Brisbane, Australia. Available at https://eprints.qut.edu.au
- Ramos, J., & Bursztyn, P. (2020). Artificial intelligence and big data in futures studies: new tools for foresight. Futures & Foresight Science, 2(3), e42.
- Razi, Zakariya. (1965). The book of philosophers. Brill. [In Persian]
- Sa'di Shirazi, Mosleh al-Din. (2005). Golestan and Boostan. Kharazmi Publications. [In Persian].
- Sadr al-Din Shirazi, Molla Sadra [Muhammad ibn Ibrahim]. (2003). Al-hikmat al-muta'aliyah fi al-asfar al-'aqliyah al-arba'ah. Dar al-Fikr al-Islami. [In Persian]
- Saffari, S. (2016). Islam and the politics of future imaginaries in Iran. Middle East Critique, 25(3), 245–260.
- Sardar, Z. (1999). Rescuing All Our Futures: The Challenge of Post-Western Futures Studies. London: Praeger / Adamantine Press.
- Sardar, Z. (2010a). The namesake: Futures; futures studies; futurology; futuristic; foresight—What’s in a name? Futures, 42(3), 177–184.
- Sardar, Z. (2010b). Welcome to postnormal times. Futures, 42(5), 435–444.
- Slaughter, R. (2008). Knowledge Creation, Futures Methodologies and the Integral Agenda. Foresight International
- Slaughter, R. (2020). Futures beyond dystopia: Creating social foresight. Routledge.
- Slaughter, R. A. (2004). Futures Beyond Dystopia: Creating Social Foresight. London & New York: Routledge.
- Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology. Journal of Business Research, 104, 333–339.
- Tabataba'i, Mohammad Hossein. (1996). Al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an. Islamic Publications Office. [In Persian]
- Voros, J. (2017). Big history and anticipation: Using big history as a framework for global foresight. Handbook of Anticipation, 1–40.
- Warfield, J. N. (1974). Developing Interconnected Matrices in Structural Modeling. Battelle.
- Zarrinkoob, Abdolhossein. (2003). Sirr-e Ney: A study of Iranian mystical thought. Amir Kabir Publications. [In Persian]

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 02 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 12 دی 1404
  • تاریخ پذیرش: 24 اسفند 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 01 فروردین 1405
  • تاریخ انتشار: 01 فروردین 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار